Tìm hiểu thuật ngữ “Hoa lợi, lợi tức”? Và những ví dụ cụ thể?

Hoa lợi là sản vật (vật mới) tạo thành do sự phát triển tự nhiên có tính chất hữu cơ thu được từ vật ban đầu, từ trồng trọt hoặc từ chăn nuôi như quả cảu cây, trứng do gia cầm đẻ ra,... Theo nguyên tắc chủ sở hữu vật ban đầu là chủ sở hữu đối với hoa lợi, nếu không có thỏa thuận khác hoặc pháp luật không có quy định khác.

Mục lục bài viết

• 1. Căn cứ pháp lý quy định về hoa lợi, lợi tức
• 2. Hoa lợi là gì?
• 3. Lợi tức là gì?
• 4. Ví dụ minh họa về hoa lợi và lợi tức
• 4.1. Các ví dụ thực tế về hoa lợi
• 4.2. Các ví dụ thực tế về lợi tức
• 5. Ý nghĩa pháp lý của việc phân biệt hoa lợi và lợi tức
• 5.1. Xác định chủ sở hữu của hoa lợi, lợi tức
• 5.2. Nghĩa vụ hoàn trả hoa lợi, lợi tức
• Kết luận

Trong các quan hệ pháp luật dân sự, tài sản không chỉ tồn tại ở dạng tĩnh mà còn có khả năng tự sinh sôi hoặc được khai thác để tạo ra những giá trị mới. Bộ luật Dân sự Việt Nam đã định danh và phân loại các giá trị phát sinh này thành hai khái niệm pháp lý cơ bản nhưng có ý nghĩa quan trọng: hoa lợi và lợi tức. Việc hiểu rõ và phân biệt chính xác hai khái niệm này là nền tảng để xác định quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong nhiều giao dịch, từ sở hữu, thừa kế, hợp đồng cho thuê, cầm cố, thế chấp cho đến chế độ tài sản của vợ chồng.

Về bản chất, sự khác biệt cốt lõi giữa hoa lợi và lợi tức nằm ở nguồn gốc phát sinh. Hoa lợi là những sản vật được tạo ra một cách tự nhiên từ chính tài sản gốc, tuân theo quy luật của tự nhiên. Ngược lại, lợi tức là khoản lợi ích kinh tế thu được thông qua hành vi có chủ đích của con người nhằm khai thác, sử dụng tài sản gốc thông qua các giao dịch pháp lý hoặc hoạt động đầu tư. 

1. Căn cứ pháp lý quy định về hoa lợi, lợi tức

• Nền tảng pháp lý cốt lõi định nghĩa hai khái niệm hoa lợi và lợi tức được quy định tại Điều 109 Bộ luật Dân sự 2015 (BLDS 2015). Điều luật này nằm trong Chương VII về Tài sản, ngay sau các quy định chung về tài sản và phân loại tài sản, cho thấy rằng hoa lợi và lợi tức được xem là những thuộc tính hoặc sản phẩm phái sinh gắn liền với tài sản gốc. Vị trí này của điều luật nhấn mạnh rằng khi xem xét một tài sản, pháp luật không chỉ quan tâm đến bản thân tài sản đó mà còn cả những giá trị kinh tế mà nó có thể tạo ra. Điều 109 BLDS 2015 quy định cụ thể như sau:
• Điều 109. Hoa lợi, lợi tức
• Hoa lợi là sản vật tự nhiên mà tài sản mang lại.
• Lợi tức là khoản lợi thu được từ việc khai thác tài sản.
• Đây là điều luật mang tính định nghĩa, làm cơ sở để các quy định khác trong BLDS 2015 và các văn bản pháp luật liên quan viện dẫn khi giải quyết các vấn đề về quyền sở hữu, nghĩa vụ hoàn trả, và phân chia lợi ích phát sinh từ tài sản trong các quan hệ pháp luật khác nhau.

2. Hoa lợi là gì?

• Theo quy định tại Khoản 1, Điều 109 BLDS 2015, "Hoa lợi là sản vật tự nhiên mà tài sản mang lại".
• Định nghĩa này chỉ rõ bản chất và nguồn gốc của hoa lợi. Đó là những sản phẩm vật chất, hữu hình, được sinh ra từ một tài sản khác (thường được gọi là "vật gốc") theo quy luật tự nhiên. Sự hình thành của hoa lợi không phải là kết quả trực tiếp của một giao dịch pháp lý nhằm mục đích tạo ra nó, mà là một quá trình sinh học hoặc vật lý tự nhiên.
• Từ định nghĩa pháp lý, có thể phân tích các đặc điểm cốt lõi của hoa lợi như sau:

• Bản chất là "sản vật tự nhiên": Đặc điểm đầu tiên và quan trọng nhất của hoa lợi là nó phải là một "sản vật" (product) và có nguồn gốc "tự nhiên" (natural). Điều này có nghĩa là hoa lợi thường tồn tại dưới dạng hiện vật, có hình thái vật chất cụ thể, có thể cảm nhận được bằng các giác quan. Ví dụ, quả trên cây, gia súc con được sinh ra, trứng gia cầm, sữa động vật, nông sản thu hoạch từ đất đai. Pháp luật qua đó công nhận tính năng động và khả năng tự sinh sản, phát triển của một số loại tài sản nhất định, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp và chăn nuôi.
• Nguồn gốc phát sinh từ tài sản (vật gốc): Hoa lợi không tự nhiên tồn tại mà phải được sinh ra từ một tài sản gốc. Mối quan hệ giữa hoa lợi và vật gốc là mối quan hệ phái sinh. Nếu không có vật gốc (cây cối, gia súc mẹ, đất đai), sẽ không có hoa lợi (quả, gia súc con, nông sản). Mặc dù quá trình tạo ra hoa lợi có thể cần đến sự chăm sóc, lao động của con người (như làm vườn, chăn nuôi), nhưng bản thân sự hình thành của sản vật cuối cùng vẫn tuân theo quy luật sinh học tự nhiên, chứ không phải là kết quả của một hành vi khai thác mang tính thương mại. Ví dụ, người nông dân bón phân, tưới nước cho cây xoài, nhưng quả xoài hình thành là do quá trình sinh trưởng tự nhiên của cây.
• Tính định kỳ: Mặc dù không được nêu rõ trong định nghĩa, một thuộc tính thường thấy của hoa lợi là tính định kỳ. Nhiều loại hoa lợi được tạo ra theo chu kỳ thời gian nhất định, ví dụ như mùa vụ thu hoạch nông sản hàng năm, chu kỳ sinh sản của động vật.
• Việc pháp luật định nghĩa "hoa lợi" cho thấy sự công nhận một thực tế kinh tế rằng một số tài sản có khả năng tự tạo ra giá trị mới. Các quy tắc pháp lý về hoa lợi được thiết lập nhằm mục đích phân bổ quyền sở hữu đối với phần giá trị gia tăng tự nhiên này, mặc định gắn nó với quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp pháp đối với tài sản gốc.

3. Lợi tức là gì?

• Theo quy định tại Khoản 2, Điều 109 BLDS 2015, "Lợi tức là khoản lợi thu được từ việc khai thác tài sản".
• Khác với hoa lợi, lợi tức không phải là sản vật tự nhiên mà là một "khoản lợi" (profit, income, benefit). Nó là kết quả của việc chủ thể có quyền (chủ sở hữu, người sử dụng) chủ động thực hiện các hành vi pháp lý hoặc kinh tế để khai thác giá trị, công dụng của tài sản gốc.
• Các đặc điểm cơ bản của lợi tức được phân tích như sau:

• Bản chất là "khoản lợi thu được": Lợi tức là một giá trị kinh tế, một khoản lợi ích mà chủ thể nhận được. Hình thức tồn tại của lợi tức rất đa dạng, nhưng phổ biến nhất là tiền (tiền cho thuê, tiền lãi, cổ tức). Tuy nhiên, lợi tức cũng có thể tồn tại dưới dạng hiện vật hoặc các tài sản khác, tùy thuộc vào thỏa thuận trong giao dịch. Ví dụ, trong hợp đồng cho thuê khoán, lợi tức có thể là một phần sản phẩm thu được.
• Nguồn gốc phát sinh từ "việc khai thác tài sản": Đây là đặc điểm phân biệt rõ ràng nhất giữa lợi tức và hoa lợi. Lợi tức không tự sinh ra mà là kết quả của hành vi "khai thác" có chủ đích của con người. Hành vi khai thác này thường được thực hiện thông qua các giao dịch dân sự hoặc các hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh. Cụ thể:
• Thông qua giao dịch dân sự: Cho thuê nhà để thu tiền thuê, cho vay tiền để nhận lãi suất, góp vốn bằng tài sản để nhận lợi nhuận, cấp phép sử dụng quyền sở hữu trí tuệ để nhận tiền bản quyền.
• Thông qua hoạt động sản xuất, kinh doanh: Sử dụng máy móc, nhà xưởng để sản xuất hàng hóa và tạo ra lợi nhuận.
• Phản ánh hoạt động kinh tế: Khái niệm "lợi tức" là sự phản ánh của pháp luật đối với các hoạt động kinh tế trong một nền kinh tế thị trường. Nó cung cấp một khuôn khổ pháp lý để công nhận và bảo vệ các khoản thu nhập phát sinh từ việc sử dụng vốn và tài sản. Các quy định về lợi tức về cơ bản là các quy tắc thực thi hợp đồng và công nhận quyền được hưởng lợi từ tài sản của mình thông qua các hoạt động thương mại hợp pháp.

4. Ví dụ minh họa về hoa lợi và lợi tức

4.1. Các ví dụ thực tế về hoa lợi

Các ví dụ sau đây giúp làm rõ khái niệm hoa lợi trong thực tiễn:

Ví dụ 1: Hoa lợi từ trồng trọt

Ông A là chủ sở hữu một thửa ruộng. Ông A canh tác và đến cuối vụ thu hoạch được 5 tấn thóc.

Tài sản gốc (vật gốc): Thửa ruộng.

Hoa lợi: 5 tấn thóc thu được. Thóc là sản vật tự nhiên mà thửa ruộng (khi được canh tác) mang lại.

Ví dụ 2: Hoa lợi từ chăn nuôi

Gia đình bà B nuôi một con bò sữa và một đàn gà. Hàng ngày, bà B thu được sữa từ con bò và trứng từ đàn gà. Sau một thời gian, con bò mẹ sinh ra một con bê.

Tài sản gốc (vật gốc): Con bò sữa, đàn gà.

Hoa lợi: Sữa bò, trứng gà và con bê con. Đây đều là những sản vật tự nhiên do các con vật này mang lại.

4.2. Các ví dụ thực tế về lợi tức

Các ví dụ sau đây minh họa cho khái niệm lợi tức:

Ví dụ 1: Lợi tức từ hợp đồng cho thuê

Bà C sở hữu một căn nhà và một chiếc xe ô tô. Bà C ký hợp đồng cho ông D thuê căn nhà với giá 15 triệu đồng/tháng và cho công ty E thuê chiếc xe ô tô với giá 20 triệu đồng/tháng.

Tài sản gốc: Căn nhà và chiếc xe ô tô.

Hành vi khai thác: Việc ký kết và thực hiện hợp đồng cho thuê.

Lợi tức: Khoản tiền 15 triệu đồng và 20 triệu đồng bà C nhận được hàng tháng. Đây là khoản lợi thu được từ việc khai thác công dụng (cho ở, cho sử dụng) của tài sản.

Ví dụ 2: Lợi tức từ hoạt động đầu tư

Ông H có 1 tỷ đồng tiền nhàn rỗi. Ông gửi 500 triệu đồng vào ngân hàng dưới hình thức tiết kiệm có kỳ hạn và dùng 500 triệu đồng còn lại để mua cổ phiếu của công ty V. Cuối năm, ông H nhận được 30 triệu đồng tiền lãi ngân hàng và 25 triệu đồng cổ tức từ công ty V.

Tài sản gốc: 500 triệu đồng tiền gửi và số cổ phiếu trị giá 500 triệu đồng.

Hành vi khai thác: Giao dịch gửi tiết kiệm và đầu tư cổ phiếu.

Lợi tức: 30 triệu đồng tiền lãi và 25 triệu đồng cổ tức.

Ví dụ 3: Lợi tức từ quyền sở hữu trí tuệ

Nhà văn K là tác giả của một cuốn tiểu thuyết. Bà K ký hợp đồng với một nhà xuất bản, cho phép họ in và phát hành cuốn sách. Theo hợp đồng, bà K sẽ nhận được 10% doanh thu từ mỗi cuốn sách bán ra.

Tài sản gốc: Quyền tác giả đối với cuốn tiểu thuyết (một loại quyền tài sản).

Hành vi khai thác: Việc cấp phép (li-xăng) quyền sử dụng tác phẩm thông qua hợp đồng.

Lợi tức: Khoản tiền bản quyền (royalty) mà bà K nhận được.

5. Ý nghĩa pháp lý của việc phân biệt hoa lợi và lợi tức

Việc phân biệt rạch ròi giữa hoa lợi và lợi tức có ý nghĩa pháp lý vô cùng quan trọng, bởi nó là cơ sở để giải quyết các tranh chấp liên quan đến việc xác định ai là người có quyền hưởng các lợi ích phát sinh từ tài sản và ai có nghĩa vụ hoàn trả chúng trong những trường hợp cụ thể.

5.1. Xác định chủ sở hữu của hoa lợi, lợi tức

Theo Điều 224 BLDS 2015, nguyên tắc chung để xác lập quyền sở hữu đối với hoa lợi, lợi tức là:

• "Chủ sở hữu, người sử dụng tài sản có quyền sở hữu đối với hoa lợi, lợi tức theo thỏa thuận hoặc theo quy định của pháp luật, kể từ thời điểm thu được hoa lợi, lợi tức đó."

Điều này có nghĩa là, về cơ bản, người đang có quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp pháp đối với tài sản gốc sẽ có quyền sở hữu đối với hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản đó. Ví dụ, chủ sở hữu mảnh vườn có quyền với hoa quả trên cây; người thuê nhà (người sử dụng) nếu có thỏa thuận thì có thể được hưởng hoa lợi từ cây ăn quả trong sân.

Một trong những tình huống pháp lý phức tạp và thể hiện rõ nhất tầm quan trọng của việc phân biệt này là quyền của người chiếm hữu ngay tình. Chiếm hữu ngay tình được định nghĩa tại Điều 180 BLDS 2015 là "việc chiếm hữu mà người chiếm hữu có căn cứ để tin rằng mình có quyền đối với tài sản đang chiếm hữu". Đây là người chiếm hữu tài sản mà không có căn cứ pháp luật, nhưng họ không biết và không thể biết về điều đó.

Pháp luật có quy định đặc biệt để bảo vệ quyền lợi của người chiếm hữu ngay tình. Cụ thể, người chiếm hữu ngay tình, liên tục, công khai được hưởng hoa lợi, lợi tức do tài sản mang lại. Quyền này chỉ chấm dứt khi họ biết hoặc phải biết rằng việc chiếm hữu của mình là không có căn cứ pháp luật.

Ví dụ: Ông A mua một con bò cái từ ông B thông qua một giao dịch hợp pháp về hình thức. Ông A không biết rằng con bò này trước đó đã bị ông B chiếm đoạt của bà C. Trong thời gian nuôi dưỡng, con bò đẻ ra một con bê. Sau đó, bà C phát hiện và chứng minh được quyền sở hữu của mình. Trong trường hợp này, ông A là người chiếm hữu ngay tình. Do đó, ông A có quyền sở hữu đối với con bê (hoa lợi) đã được sinh ra trước thời điểm ông A biết con bò không thuộc sở hữu hợp pháp của mình. Việc pháp luật bảo vệ quyền lợi của người chiếm hữu ngay tình đối với hoa lợi, lợi tức nhằm mục đích bảo đảm sự ổn định trong các giao dịch dân sự, khuyến khích sự thiện chí và bảo vệ những người đã hành động dựa trên tình trạng pháp lý bề ngoài của tài sản.

5.2. Nghĩa vụ hoàn trả hoa lợi, lợi tức

Khi một người chiếm hữu, sử dụng tài sản không có căn cứ pháp luật, họ có nghĩa vụ phải hoàn trả lại tài sản cho chủ sở hữu hợp pháp theo Điều 579 BLDS 2015. Bên cạnh tài sản gốc, nghĩa vụ hoàn trả hoa lợi, lợi tức cũng được đặt ra, nhưng có sự phân biệt rõ rệt dựa trên tính chất ngay tình của người chiếm hữu, được quy định tại Điều 581 BLDS 2015.

- Đối với người chiếm hữu không ngay tình (biết hoặc phải biết mình không có quyền)

Khoản 1, Điều 581 BLDS 2015 quy định, người chiếm hữu không ngay tình phải hoàn trả toàn bộ hoa lợi, lợi tức thu được từ thời điểm bắt đầu chiếm hữu không có căn cứ pháp luật. Quy định này mang tính nghiêm khắc, buộc người có hành vi không trung thực phải trả lại tất cả những gì thu được từ tài sản chiếm hữu trái phép. Đây là một cơ chế nhằm ngăn chặn và răn đe các hành vi chiếm đoạt tài sản của người khác.

- Đối với người chiếm hữu ngay tình (không biết và không thể biết mình không có quyền)

Khoản 2, Điều 581 BLDS 2015 quy định, người chiếm hữu ngay tình chỉ phải hoàn trả hoa lợi, lợi tức thu được từ thời điểm người đó biết hoặc phải biết việc chiếm hữu là không có căn cứ pháp luật. Điều này có nghĩa là họ được giữ lại toàn bộ hoa lợi, lợi tức đã thu được trong suốt thời gian chiếm hữu ngay tình. Quy định này một lần nữa khẳng định sự bảo vệ của pháp luật đối với người thiện chí, cân bằng lợi ích giữa chủ sở hữu thực sự và người chiếm hữu ngay tình, đảm bảo sự công bằng và hợp lý.

Kết luận

Tóm lại, hoa lợi và lợi tức là hai khái niệm pháp lý riêng biệt, được Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa dựa trên nguồn gốc phát sinh: hoa lợi là sản vật tự nhiên, trong khi lợi tức là khoản lợi thu được từ việc khai thác tài sản. Sự phân biệt này không chỉ mang tính lý thuyết mà còn là chìa khóa để giải quyết nhiều vấn đề pháp lý thực tiễn, đặc biệt là trong việc xác định quyền sở hữu và nghĩa vụ hoàn trả các giá trị phát sinh từ tài sản. Việc áp dụng đúng đắn các quy định về hoa lợi, lợi tức, nhất là trong các trường hợp phức tạp như chiếm hữu ngay tình, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể, đảm bảo sự công bằng, ổn định trong các quan hệ dân sự và thúc đẩy các giao dịch kinh tế phát triển lành mạnh.